Cha Long Quân và mẹ Âu Cơ 'chia tay' vì đâu?

Cha Long Quân và mẹ Âu Cơ 'chia tay' vì đâu?

Giáo sư Vũ Đức Vượng, một nhà nghiên cứu văn hóa Việt, từng nhận định: "Câu chuyện mẹ Âu Cơ và cha Lạc Long Quân đã trở thành viên đá gốc của văn hóa Việt".
Nhân đây cũng xin bàn luận việc tại sao cha Long Quân chia tay mẹ Âu Cơ. Bởi, như giáo sư Vượng đã chỉ ra: "Ngoài việc dạy dỗ chúng ta về nguồn gốc, nó còn là một chuyện tình rất đẹp, rất nhân bản, một trang sử rõ ràng nhất về bình đẳng giới của người Việt nguyên thủy".
Chia tay vì khác giống loài?
Mối tình đầu tiên của người Việt là một sự ly tan đáng tiếc đầy bí ẩn. Một thi sĩ đã viết về cuộc chia ly này như sau: "Bố về gặp Mẹ bến sông Tương/Giọt lệ sầu đong nghĩa vợ chồng/Ngàn năm tự thuở chia ly ấy/Huyền sử Rồng Tiên giống Lạc Hồng".
Văn học dân gian cũng có miêu tả về sự việc này. Rằng, khi chia tay Âu Cơ, Lạc Long Quân đã nói rằng: "Ta là loài rồng, nàng là giống tiên, khó ở với nhau lâu dài. Nay ta đem 50 người con về miền biển, còn nàng đem 50 người con lên miền núi, chia nhau trị vì các nơi, kẻ lên núi, người xuống biển, nếu gặp sự nguy hiểm thì báo cho nhau biết, cứu giúp lẫn nhau, đừng có quên".
Vậy có phải do khác giống loài nên Lạc Long Quân và Âu Cơ "khó ăn ở với nhau"? Theo người viết, đây không phải là nguyên nhân đích thực. Bởi Kinh Dương Vương cưới Long Nữ, con gái Long Vương Đông Hải và sinh ra Long Quân nhưng họ đã không vì lý do khác giống loài để chia tay nhau.
Dân gian đã viết về điều này như sau: "Ngày xưa ở Lĩnh Nam có một thủ lĩnh tên Lộc Tục, hiệu Kinh Dương Vương có tài đi dưới nước như đi trên cạn. Một hôm, Kinh Dương Vương đi chơi hồ Ðộng Ðình gặp Long Nữ là con gái Long Vương, hai người kết thành vợ chồng sinh được một trai đặt tên là Sùng Lâm cũng đi dưới nước như đi trên cạn, nối nghiệp cha, lấy hiệu là Lạc Long Quân".

Cảnh chia ly đầu tiên của người Việt chính là cha Lạc Long Quân và mẹ Âu Cơ

 
Theo người viết, dưới lăng kính khoa học, sự tương đồng về văn hóa tộc người trong mối tình Kinh Dương Vương - Long Nữ và sự không tương đồng về văn hóa tộc người, trong mối tình Lạc Long Quân - Âu Cơ chính là sự phản ánh về hai thời kỳ lịch sử khác nhau của dân tộc Việt Nam: giai đoạn thị tộc mẫu hệ và giai đoạn thị tộc phụ hệ.
Trước khi chia tay Âu Cơ, Long Quân cũng đã từng chia tay với con dân Lĩnh Nam của mình để về sống với mẹ ở biển. Đến lúc Đế Lai xâm lược và cai trị Lĩnh Nam tàn bạo, Long Quân mới quay về đánh đuổi quân xâm lược.
Như vậy, việc Long Quân không thể "sống được lâu dài trên cạn" chính là do lối sống mẫu hệ quy định. Có lẽ với nguyên tắc mẫu hệ nên Long Quân phải về ở với tộc người của mẹ, tức tộc người sống ở ven biển, hải đảo.
Nhưng việc Long Quân quyết định chia tay Âu Cơ chứ không phải là điều ngược lại, Âu Cơ chia tay Long Quân, chứng tỏ tại thời điểm chia tay chế độ thị tộc phụ hệ đã bắt đầu được xác lập và đẩy lùi quyền lực mẫu hệ.
Hay chia tay để "chia nhau trị vì các nơi"?
Trước khi kết duyên với Âu Cơ và sinh ra trăm con Bách Việt, Long Quân là vị vua của vùng đất Lĩnh Nam. Theo truyền thuyết, Long Quân đã có nhiều chiến công hiển hách như: diệt Ngư Tinh, Hồ Tinh, Mộc Tinh và đẩy lùi sự xâm lược của Đế Lai đến từ phương Bắc.
Ngoài các chiến công đó, Long Quân còn có công dạy cho người dân biết cách trồng lúa nếp, lấy ống tre thổi cơm, đốn gỗ làm nhà sàn để ở, phòng thú dữ và đề ra quy tắc ứng xử cha - con, vợ - chồng.
Cần nhìn nhận sự việc này như thế nào? Theo người viết, đó là việc Long Quân đã để lại cho con cháu Bách Việt của mình những tiền đề thành lập một quốc gia độc lập và tự chủ.
Thứ nhất, việc đẩy lùi được sự xâm lược của Đế Lai đã bảo vệ được vị thế của những cư dân bản địa ở vùng đất Lĩnh Nam, tạo ra sức mạnh vượt trội về quân sự của cư dân vùng đất này đối với các cư dân ở những vùng đất xung quanh.
Trên thực tế, với sự lớn mạnh của các tộc người phương Bắc thì việc "đồng hóa" hay "diệt chủng" các tộc người phương Nam là điều rất có thể xảy ra. Long Quân đã giúp người Lĩnh Nam ý thức được tương lai của mình ngoài tầm phạm vi lãnh thổ cư trú. Đây là tiền đề rất quan trọng để xuất hiện nhà nước ở phương Đông. Như cách nói của Karl Marx, nhà nước phương Đông bị "đẻ non" do làm thủy lợi cộng đồng và cố kết cộng đồng trước họa ngoại xâm. Việt Nam lại càng đặc thù về "lực đẩy" chống ngoại xâm và làm thủy lợi.
Thứ hai, việc Long Quân đi tuần du khắp nơi, tiêu diệt các "loài quái vật" thực chất là việc khai hoang, san rừng lấp bể để mở rộng cương vực của những cư dân bản địa vùng Lĩnh Nam.
Đây là một tiền đề quan trọng để thiết lập đúng nghĩa về cương vực một quốc gia. Bởi cương vực quốc gia cổ đại thường được thiết lập thông qua việc khai hoang hoặc viễn chinh, đóng quân đội thường trú.
Thứ ba, việc Long Quân lấy Âu Cơ, người phương Bắc và sinh con đẻ cái chứng tỏ đã có sự giao thoa, học hỏi văn hóa giữa các vùng miền, phá vỡ tính cục bộ địa phương của từng bộ lạc ở vùng đất Lĩnh Nam.
Trên thực tế, Văn Lang sau này là sự thống nhất của 15 bộ lạc vốn từng chia rẽ ở vùng đất này. Sự giao thoa văn hóa để học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau là một lực đẩy quan trọng để các bộ tộc nhanh chóng tích lũy được các nhu cầu về việc phân công lao động xã hội. Từ đó nảy sinh sự phân chia giai cấp, đối kháng quyền lợi và xuất hiện nhà nước.
Theo người viết, việc "phân chia" con cái hay việc chia tay với Âu Cơ chính là việc phân chia các cư dân theo địa vực cư trú, "dấu hiệu" đầu tiên của sự hiện tồn nhà nước. Dù chỉ là hình thức sơ khai nhất, phân chia giữa miền núi và miền biển.
Nói rõ hơn, phân chia miền núi, miền biển tuy chỉ mới "chia hai" nhưng đã chứng tỏ một sự thật là: thị tộc (huyết tộc) đã không còn là sự lựa chọn ưu tiên cho cuộc sống và lao động sản xuất của cư dân vùng Lĩnh Nam. Chính sự giao lưu giữa các vùng miền kéo theo hôn nhân, hợp tác sản xuất đã vượt ra khỏi phạm vi địa vực của chế độ thị tộc làm cho xã hội đã có những chuyển biến tích cực.
Việc Long Quân quyết định mọi việc chứng tỏ thời điểm này là thời mạt kỳ của chế độ thị tộc mẫu hệ. Thậm chí có thể đã là thời kỳ hưng thịnh của thị tộc phụ hệ. Đây là một dấu hiệu tha hóa quyền lực, người phụ nữ bị tước mất quyền lực, tạo tiền đề cho nhà nước phụ quyền xuất hiện.
Chính vì vậy, đến khi người con cả của Long Quân trưởng thành, nhà nước Văn Lang đã có đủ điều kiện để ra đời và theo truyền thuyết thì truyền được 18 đời Hùng Vương. Do đó, sự chia tay của Lạc Long Quân và Âu Cơ thực chất là sự trưởng thành của cộng đồng người Việt trong lịch sử.

Nguyễn Toàn

Một thế gi